Nadgrobni spomenik Đure barona Pejačevića (1655-1725) u Franjevačkom samostanu u Baču

Đura II Baron Pejačević je rođen u bugarskom mestu Ćiprovac 1655. godine. Istakao se u ratovima koje je Habzburška monarhija vodila protiv Osmanske carevine. Predvodio je bugarske čete koje ratuju pod zapovedništvom austrijskog generala Veteranija. Nakon sloma bugarskog ustanka u Ćiprovcu 1688. godine, Đura II je prešao na teritoriju Habzburške monarhije i priključio se vojsci Ljudevita Badenskog i Eugena Savojskog, te učestvuje u svim bitkama koje se vode do sklapanja Karlovačkog mira (26. januara 1699), a naročito se istakao u bitkama kod Slankamena(1691) i Sente (1697).

Nakon uspostavljanja Karlovačkog mira, Đura II napušta vojnu službu i nastanjuje se u Baji gde mu je, na osnovu zasluga za carski dvor, povereno mesto upravnika pošete od 1697. godine, a povremeno upravlja i poštom u Gataji. Ovaj posao je u to vreme bio veoma cenjen i poveravao se vojnim licima, jer je podrazumevao izvršavanje niza vojnih naređenja i brzo isporučivanje poverljivih informacija među vojnim jedinicama. U vreme Đurinog službovanja, pošta u Baji je strateški bila veoma važna, jer je na tom područiju bio smešten glavni carski vojni štab. Nije slučajno da je baš Đuri poveren ovaj posao. On je, pored toga što je imao vojno iskustvo, bio i veoma obrazovan čovek, govorio je latinski, nemački, vlaški, bugarski, hrvatski, a verovatno i turski jezik. Sasvim je jasno da je imao i sposobnost dobrog organizivanja, jer je uspostavio nove poštanske veze između Sremskih Karlovaca, Arada, Segedina i Futoga, kako bi osigurao što lakši i brži prenos informacija između carskog veleposlanstva, privremeno smeštenog u Sremskim Karlovcima, i zapovedništva pojedinih vojnih jedinica. Okupio je grupu svojih pouzdanih ljudi, koje je obučio i opremio konjima i oružijem, i oragnizovao ih kako bi što efikasnije izvršavali zadatake. Godine 1708. mu je poveren veoma važan, ali i opasan zadatak, da se neprimećen probije kroz redove osmanskih položaja i zaobilaznim putevima odnese paket sa važnim porukama izaslaniku Habzburške monarhije u Istanbul. Iako u to vreme više nije bio upravnik pošte, za ovaj zadatak je izabran zbog poznavanja balkanskog područija i puteva, kao i znanja stranih jezika, a svakako je uživao i veliko poverenje zbog svojih do tadašnjih zasluga za carsku vojsku.

Nakon 1703. godine Đura II je bio primoran da napusti Baju i doseli se u Gataju. Razlog ovome su bile pobunjeničke akcije mađarskog Ferenca grofa Rakocija (tzv. Rakocijeva buna koja je trajala od 1703. do 1711. godine).

Đura je bio oženjen dva puta. Prvi put se ženi u Ćiprovcima 1679. godine sa Margaretom Varčetić, koja je preminula negde između 1697. i 1702. godine. Sa njom je imao dva sina Matiju II(1680-1732) i Karla Josifa (1681-1746). Nakon dolaska u Gataju, Đura se ženi po drugi put sa Dominikom (Nedom) Martinović, čiji su roditelji, kao i Pejačevići, bili izbeglice iz Ćiprovca i živeli su u Osijeku. Sa Dominikom je takođe imao dva sina Đuru Alberta (1704-1757) i Nikolu Leopolda (1706-1732). U Gataji su Pejačevići imali svoj posed, bili vlasnici poštanske zgrade i bunara, poznatog kao poštanski bunar. Međutim, Pejačevići su 1707. godine morali da napuste i Gataju, iz istog razloga iz kog napuštaju i Baju. Tada se sele u Petrovaradin, a Đura napušta mesto upravnika pošte.

Đura je 22. maja 1712. prisustvovao krunisanju cara Karla VI u Bratislavi, i tom prilikom je uspeo da reši pitanje potvrde svog bugarskog baronstva. Car Karlo VI je potvrdio bugasko baronstvo i dodelio njemu i dvojici njegove mlađe braće naslednu ugarsku baronsku titulu, kao službenu potvrdu svih njegovih zasluga za carsku vojsku i dvor. Diploma je izdata 10. jula 1712. godine u Bratislavi u prisustvu 35 visokih zvaničnika, koji su potpisali dokument.

Godine 1712. Đura je povratio imanje Gataju kao dvorsku donaciju, i sa suprugom Dominikom se vraća na stare posede. U isto vreme je kupio Gornju i pod zakup uzeo Donju Rogaticu. Međutim, 1715. godine ugarska poreska služba im oduzima ova imanja, jer im donaciju i vlasništvo nad zemljištem nije potvrdio ugarski parlament. Đura je tokom 1715/16. godine obavljao dužnost župana Bačke županije. Tada se sa suprugom Dominikom ponovo seli u Petrovaradin gde kupuju kuću. Nema podataka koliko je dugo bio na toj funkciji.

Umro je 1725. godine i sahranjen je u franjevačkom samostanu u Baču, gde se na desnom zidu oltara crkve Uznesenja Blažene Device Marije nalazi njegova nadgrobna ploča. Ovu spomen-ploču, odnosno nadgrobni spomenik, je 1727. godine ocu podigao najmlađi sin Nikola Leopold, tada upravnik vojvodstva Srema. Spomenik je izrađen od belog mermera, u čijem se središnjem delu nalazi ovalni medaljon od crvenog mermera sa natpisom na latinskom, a u gornjem baronski grb Pejačevića. Mesto na koje je postavljena spomen poloča ukazuje na odavanje počasti baronu Pejačeviću zbog njegovih zasluga za Bač ili za franjevački manastir, s obzirom da su se spomen ploče u crkvi postavljale zaslužnim žiteljima nekog mesta i dobrotvorima manastira. U crkvi postoje još dve spomen ploče, ali su one postavljene u glavnom brodu crkve, bliže ulazu, dok je Đurina dobila daleko počasnije mesto u samom oltaru.

Đura Pejačević i njegova porodica su još u Ćiprovcima bili vezani za franjevački red, koji je imao dugu tradiciju. Ćiprovački i bački franjevci zapravo pripadaju istoj franjevačkoj zajednici – provinciji Bosni Srebrenoj. Franjevci u Bač dolaze iz samostana Gradovrha 1688. godine i obnavljaju staru manastirsku crkvu, koja je u turskom period bila pretvorena u džamiju. Dok su u Ćiprovce prvi franjevci došli još sredinom XIV veka iz samostana Olovo. Ćiprvoci su se tokom XVI veka razvili u veliki rudarski i trgovački centar, što je dovelo do rasta ekonomske moći stanovništva, a to se odrazilo i na kulturni i duhovni život. Tako se franjevački samostan razvio u jedan svojevrsni obrazovni centar kroz svoju školu, koja je bila jedna od najprestižnijih u to vreme u Bugarskoj. Škola je imala i vrlo bogatu biblioteku, jednu od prvih u Bugarskoj, i posedovala je knjige na latinskom, italijanskom i hrvatskom jeziku, kao i vrlo retke i skupocene rukopise. Đura II Pejačević je svoje bogato obrazovanje svakako sticao upravo ovde. Takođe je zanimljivo istaći činjenicu da su obe crkve, i franjevačka i ćiprovačka, bile posvećene kultu Blažene Device Marije. Pejačevićima je, u toj prvoj generaciji koja dolazi na ugarske prostore, svakako bilo važnoda očuvaju sećanja na svoje poreklo, pa s toga ne čudi činjenica da je Đura II Pejačević sahranjen u Baču, jednom od najznačajnijih franjevačkih centara na području ugarskog podunavlja.

Natpis sa spomenika:

“Velikome Bogu, Ovde počiva presvetli gospodin Đuro slobodni baron Pejačević, nekada bački župan, preminuo u sedamdesetoj godini vrlo zaslužan za cara, pokrajinu i domovinu. 18. marta za sećanje svome roditelju sin Nikola Leopold, upravnik sremskog vojvodstva, daje, daruje, posvećuje”.