Rumsko Vlastelinstvo

Nakon austro-turskog rata (1716-1718), kada je Srem konačno ušao u sastav Austrougarske, mitrovačko vlastelinstvo je pripadalo grofu Koloredu. Marko III Aleksandar baron Pejačević od 1734. godine uzima pod zakup, a u februaru 1745. godine kupuje mitrovačko vlastelinstvo. Imanje je činilo dvanaest sela - Ruma, Subotište, Buđanovci, Kraljevci, Voganj, Jelenci, Radinci, Putinci, Petrovci, Dobrinci, Sibač, Šelevrenci i desetak pustara – Podolci, Kudoš, Šašinci, Erem, Marđelos (Voganj), Dobrodol, Solnok (Žarkovci), Ljukovo, Moja Volja (Jarkovci), Inđija... Kasnije će Šelevrenci i Jelenci biti raseljeni, a Inđija će postati selo.

Vrlo brzo, već 1. decembra 1745. godine Srem je bio podeljen na Vojnu granicu i provincijal. Prilikom ove podele Mitrovica je sa obližnjom okolinom ostala u okvirima Vojne granice, a Marko je morao da premesti sedište svog vlastelinstva. Odlučio je da osnuje novo naselje, a kao prostor za to izabrao je neposrednu okolinu sela Rume, i nazvao ga Nova Ruma. Vlastelinstvo se od tada naziva rumsko vlastelinstvo. Marko Aleksandar je od Komore, kao naknadu za izgubljeni deo poseda, dobio imanja Viroviticu i Retfalu u Slavoniji.

Temelji Nove Rume postavljeni su već 1746. godine, a plan naselja je napravio sam Marko Aleksandar. Prvi objekti koji su izgrađeni u novom naselju bili su upravnikov dom, vlastelinski dvor i skromna drvena crkva svetog Križa, podignuta u proleće 1748. godine. Baron Pejačević je od carice Marije Terezije izdejstvovao prenošenje mitrovačkih privilegija na Rumu, pa je ona 1747. godine postala trgovište sa pravom održavanja četiri, a kasnije šest godišnjih sajmova. Status privilegovanog trgovišta dobila je 1. januara 1749. godine ugovorom barona Pejačevića i rumske opštine. Te godine dobila je i pečat i grb, u kome se nalaze elementi preuzeti sa baronskog grba Pejačevića.

Zbog obaveza koje je imao kao župan Sremske županije, Marko Aleksandar nije često boravio u Rumi, a u novosagrađeni vlastelinski dvor se 1749. godine uselio njegov nećak Henrik. On u Rumu dolazi sa suprugom Ivanom Marijom Anom i tri sina – Leopoldom, Josipom III i Karlom Franjom. Međutim, vrlo brzo umire i biva sahranjen u porodičnoj grobnici u Rumi. Pretpostavlja se da se ona nalazila na mestu današnje kapele svetog Florijana. Henrikova supruga živi u Rumi sa sinovima do 1753. godine, kada se ponovo udala i odselila. Pošto baron Marko Aleksandar nije imao dece, za naslednika rumskog vlastelinstva odredio je brata od strica Josipa II grofa Pejačevića. Oporukom iz 1762. godine obavezao je svog naslednika da sredstvima namenjenim za to u Rumi podigne konfesionalno mešovitu školu, koja će imati karakter gimnazije. Josip je ovu oporuku izvršio 1772. godine kada je počela izgradnja škole, a nastava se održava od 1779. godine.

Nakon što je nasledio imanje Josip se sa sestrom Marijom Terezijom Paolom doselio u Rumu i nastanio u vlastelinskom dvoru 1765. godine. Posvetio se unapređivanju rumskog vlastelinstva i povećavanju prihoda. Gradio je ekonomske objekte, krčio šume i povećavao obradivo zemljište, podsticao razvoj pčelarstva i vinogradarstva. Podigao je oko 300 kuća, nastavljajući tako kolonizaciju Rume, koju je započeo Marko baron Aleksandar sa 230 kuća. Nastavio je i da pomaže katoličku crkvu dajući joj imanja, a ostavio je i oporuku u kojoj je obavezao svog naslednika da podigne novu crkvu od čvrstog materijala. Sestra Marija Terezija Paola umire 1769. godine. Sahranjena je u porodičnoj grobnici u Rumi.

Vlastelinska zgrada
Iz knjige Franz Wilhelm, Rumaer Dokumentation II
Vlastelinska zgrada u centru
Zavičajni muzej Ruma
Vlastelinska gostionica u Glavnoj ulici
Zavičajni muzej Ruma
Ekonomska zgrada
Zavičajni muzej Ruma
Ekonomska zgrada
Zavičajni muzej Ruma
Kuća vlastelinskog činovnika
Zavičajni muzej Ruma
Vlastelinska zgrada u centru
Zavičajni muzej Ruma

Josip je za naslednika rumskog vlastelinstva i Retfale odredio najstarijeg sina Žigmunda, koji je utemeljio rumsko-retfalačku lozu Pejačevića. Međutim, prvobitno se u Rumu naselio Josipov srednji sin Karlo III, poznat kao osnivač našičke loze, jer je od oca nasledio imanje Našice. Karlo se, nakon ženidbe 1773. godine, nastanjuje u Rumi sa suprugom Barbarom i preuzima od oca upravljanje vlastelinstvom. Josip se seli u Šopron, gde ostaje do svoje smrti 1787. godine.

Karlo sa suprugom živi u Rumi deset godina i tu im se rodilo šestoro dece – Karlo III (umire po rođenju), Marija Antonija (koja će se udati za Ivana Nepomuka, brata od strica Žigmunda, i nastavljača rumsko-retfalačke loze), Maksimilijan (umire po rođenju), Vinćencije, Ana Marija i Franciska Romana. U njegovo vreme broj stanovnika Rume se znatno povećao priključivanjem meštana stare Rume u Novu. Karlo se sa decom seli u Šopron, nakon smrti supruge Barbare 1783. godine, koja je sahranjena u porodičnoj grobnici u Rumi.

Nakon odlaska Karla imanje Rumu preuzeo je Žigmund. Međutim, on za razliku od brata, nije živeo u Rumi, već u Retfali gde je podigao velelepni dvorac, a imanjem je upravljao preko svojih činovnika. Za svog naslednika odredio je sina Ivana Nepomuka. Tek će on izvršiti oporuku svoga dede Josipa i podići novu crkvu 1811-1813. godine, a uz nju i župni dvor 1815. godine.

Nepomukov sin Petar grof Pejačević je rumskim vlastelinstvom upravljao od očeve smrti 1821. godine do svoje smrti 1887. godine. Nastavio je kolonizatorsku praksu svojih prethodnika pa je podigao još stotinak kuća, proširio zgradu magistrata i vlastelinski dvor u centru Rume. U njegovo vreme u neposrednoj blizini Rume utemeljeno je imanje nazvano Petrov dvor, gde je u periodu od 1832. do 1835. godine podignuto više vlastelinskih objekata, dvor i park nazvan Tivoli, a razvila se i napredna poljoprivredna proizvodnja. Pejačevići su u Rumi od 1826. godine imali i ergelu konja, a vremenom će broj grla rasti i sredinom XIX veka biti organizovan u četiri zasebne ergele (jedna se nalazila na pustari Moja Volja). Tokom kasnijih decenija ergele će zapusteti, a obnoviće ih Petrov sin Ladislav oko 1894. godine.

U Rumi je živeo Petrov sin Adolf. On je obavljao poslove u ime oca, koji je vršio dužnosti sremskog župana, potom ministra u ugarskoj vladi, i carskog i kraljevskog komornika, te nije mogao da se posveti upravljanju imanjem. Adolf je bio pokrovitelj vatrogasnog društva u Rumi, koje je osnovano 1872. godine. Petar i Ladislav su u nekoliko navrata obnavljali crkvu svetog križa u Rumi, a Ladislav je 1903. godine osnovao fond za siromahe rumske župe. Petar je bio ktitor i crkve u Inđiji, a zajedno sa sinom Ladislavom i crkve u Putincima.

Adolf Pejačević i Karl Kriger
Iz knjige Franz Wilhelm, Rumaer Dokumentation I
Petrov dvor
Iz knjige Franz Wilhelm, Rumaer Dokumentation II
Petrov dvor
Zavičajni muzej Ruma
Enterijer dvora
Zavičajni muzej Ruma
Ergela u Rumi
Vlasništvo porodice Clary-Aldringen
Grb Petra grofa Pejačevića
Zavičajni muzej Ruma
Park Tivoli
Iz knjige Franz Wilhelm, Rumaer Dokumentation II

Nakon bratove i očeve smrti vlastelinstvo Rumu je nasledio Petrov najstariji sin Ladislav. Ladislav je i poslednji muški potomak koji baštini ovo imanje, jer ono nakon njegove smrti 1916. godine prelazi u ruke njegovog zeta grofa Klarija. U Ladislavljevo vreme vlastelinstvo je doživelo vrhunac kao poljoprivredno - ekonomsko dobro, zahvaljujući upravniku Rudolfu Ernestu Raueru koji je na tom položaju bio od 1895. do 1926. godine.

Međutim, već krajem XIX i početkom XX veka počinje rasprodaja i davanje u zakup vlastelinske zemlje. Grof Klari je prodao i vlastelinske zgrade koje su pripadale dvorcu, dok je park Tivoli posečen. Rumsko vlastelinstvo je konačno likvidirano agrarnom reformom nakon Prvog svetskog rata.

Danas su materijalni tragovi nekadašnjeg slavnog rumskog vlastelinstva oskudni. U Rumi su sačuvani crkva i župni dvor, zgrada nekadašnje Pejačevićeve gimnazije (danas Zavičajni muzej), kao i nekoliko manjih ekonomskih i stambenih objekata – kuća vlastelinskog činovnika, žitni magacin, mlekara. Nekadašnji vlastelinski dvor koji se nalazio u centru Rume porušen je 1962. godine, prilikom izgradnje glavnog gradskog trga. Izvan Rume sačuvane su crkve u Inđiji i Putincima, kao i vlastelinska zgrada u Jarkovcima (nekadašnja pustara Moja Volja).

Pustara Solnok
Zavičajni muzej Ruma
Pustara Solnok
Zavičajni muzej Ruma
Krst na Solnoku
Zavičajni muzej Ruma
Šuma u Kudošu
Zavičajni muzej Ruma
Pustara Moja Volja
Zavičajni muzej Ruma
Pustara Moja Volja
Zavičajni muzej Ruma
Ergela na pustari Moja Volja
Zavičajni muzej Ruma
Podolci na pustari Barice
Zavičajni muzej Ruma
Pustara Solnok
Zavičajni muzej Ruma